|
Theo dòng phản ứng về bài viết của Trần Thiện Đạo
Tôi rất hoan nghênh tinh thần phê bình (và chỉ trích) của ông Trần Ninh về bài Sigmund Freud - thiên tài hay bịp bợm (kỳ 1, 2) của Trần Thiện Đạo. (Tôi xin mở ngoặc là hiện tại xuất hiện nhan nhản trên báo chí những bài viết không có một "sợi" phê bình mang tính xây dựng mà là chỉ trích theo hướng "triệt hạ". Khi tôi đọc những bài viết này, thực tình là tôi cảm thấy "ớn" vì người ta chỉ trích mà không có dẫn chứng để chứng minh, hay nói cách khác "nói không có sách, mách không có chứng"). Không dài dòng, tôi xin kể ra đây những chỉ trích mà ông Trần Ninh dành cho Trần Thiện Đạo một cách không có cơ sở (bien-fondé, vì ông Trần Ninh biết tiếng Pháp).
Về cách dịch từ Psychanalyse, tôi nghĩ phải xem xét từ này có bao nhiêu nghĩa sau đó mới chọn nghĩa thích hợp. Psychanalyse không phải nhất nhất được dịch là phân tâm học. Theo từ điển Le Petit Robert, Psychanalyse có ba nghĩa: 1) Phương pháp điều trị tâm lý lâm sàng, việc phân tích diễn biến tâm lý theo chiều sâu, toàn bộ lý thuyết của Freud và các môn đệ của mình liên quan đến đời sống tâm thần vô thức hay hữu thức. 2) Điều trị các rối loạn tâm thần (nhất là bệnh thần kinh)... 3) Nghiên cứu một tác phẩm nghệ thuật hoặc một chủ đề có áp dụng phân tâm học. Như thế theo tôi, tùy ngữ cảnh mà ta có thể dịch từ tiếng Pháp này thành phân tâm học hay không. Việc ông Trần Thiện Đạo dịch Psychanalyse thành nạn phân tâm là điều hoàn toàn dễ hiểu. Nếu như có một học giả Việt Nam nào đó tiếp xúc với khái niệm này sớm nhất, thì phải kể đến ông Đạo. Ông Trần Ninh không tin cứ chịu khó lục tìm những tạp chí như Văn, hay Bách Khoa mà xem... Nếu như ông Đạo đã dịch Psychanalyse thành nạn phân tâm chắc là bởi vì vào thời điểm mà Psychanalyse xuất hiện ở Việt Nam nó được dịch như vậy. Ngôn ngữ mang tính ước lệ và luôn luôn phát triển. Ông Đạo đã trung thành với chính mình và trung thành với lịch sử khái niệm "nạn phân tâm" ở Việt Nam.
Về việc dịch tựa đề "Le livre noir de la psychanalyse - Vivre, penser et aller mieux sans Freud" sang tiếng Việt. Tôi nghĩ không nên dịch bám vào từng từ (mot à mot) như ông Trần Ninh dịch. Tựa đề mà ông Trần Ninh chuyển ngữ "Sách đen về phân tâm học, sống tốt hơn, tư duy tốt hơn và khoẻ mạnh hơn mà không cần đến Freud" không phải là không có vấn đề (hơi dài dòng).
"Penser mieux" không thể dịch thành "tư duy tốt hơn" trong ngữ cảnh tâm thần học. Đây không phải là vấn đề học tiếng Pháp hay phê bình dịch mà ta phải tư duy. Từ "tư duy" mang nghĩa triết học nhiều hơn ((Je pense, donc je suis (tôi tư duy nên tôi tồn tại), Descartes đã nói như thế)). Trong khi đó "penser mieux" trong phân tâm học (tôi không phủ nhận khái niệm "phân tâm học") hàm ý tinh thần (tinh thần thoải mái, đầu óc minh mẫn để khỏi phải dây dưa đến psychanalyse). Tôi thấy ông Đạo dùng từ "bình thản" đúng tinh thần của tựa đề này hơn nhiều. Ông Trần Ninh dùng cụm từ "mà không cần đến Freud" nghe lủng củng thế nào đấy. Tôi không phải là người giỏi tiếng Pháp nhưng nếu căn cứ vào bản gốc của ông Trần Ninh thì tôi sẽ chuyển ngữ thành: "...không Freud vẫn thảnh thơi thoải mái". Tôi là người Việt, tôi là nhà thơ nghiệp dư hơn nữa tôi không giỏi tiếng Pháp nên tôi "phản" như thế (traduttore, tradittore!).
Việc ông Trần nọ chỉ trích ông Trần kia về những câu "hình như Đỗ Lai Thuý […] đang nghiên cứu học thuyết này", "Tin giờ chót cho biết ông Jacqué-Alain Miller […] đang bị sở thuế Pháp kiểm tra ráo riết về tội khai man thu nhập" lại không có cơ sở. Câu thứ nhất: Ông Trần Thiện Đạo nói "hình như" nhưng ở đây ông chắc như đinh đóng cột. Câu nói đó không phải là một dẫn chứng để chứng minh luận điểm của ông Đạo mà mang tính chất một thông tin liên quan, có thể ông Đạo biết được là vì giữa ông và Đỗ Lai Thuý có trao đổi về khoa học. Câu thứ hai cũng như thế. Một tin tức không có cơ sở khoa học vậy thì nói rõ nguồn gốc làm gì. Hơn nữa ông Đạo có trích dẫn Đỗ Lai Thuý hay tờ báo, hay chương trình phát thanh, truyền hình nào đó đâu mà phải nói rõ nguồn gốc.
Bản thân tôi là một người mù tịt về phân tâm học hay nạn phân tâm (cả hai đều là phân tâm cả!), dốt tiếng Pháp, tên tôi chưa bao giờ được xuất hiện trên mặt báo, nhưng tôi thấy người ta chỉ trích nhau không đủ thuyết phục nên xin góp ý vài lời. Ông cha ta thường bảo "không biết thì dựa cột mà nghe". Tôi có nghe đâu (Verba volant - lời nói gió bay). Tôi chỉ đọc (scripta manent - câu viết còn lại mãi).
|
