| eVăn: Sau khi đăng bản dịch của dịch giả Ngọc Thanh từ bài viết A Rose by Another Name của Umberto Eco, eVăn nhận được gần như cùng lúc hai bản dịch khác của bài viết này từ hai dịch giả Phạm Văn và Hà Dương Tuấn. Chúng tôi xin giới thiệu với bạn đọc hai bản dịch này, như là những giải pháp khác bên cạnh bản dịch của Ngọc Thanh. Hy vọng đây là ví dụ sinh động cho sự phức tạp và kỳ thú của công việc dịch thuật, đề tài trong chính bài viết của Eco. |
Tái sinh, dịch thuật và phiêu lưu
Có những nhà văn không lưu tâm đến các bản dịch tác phẩm của họ, đôi khi vì họ thiếu khả năng về ngôn ngữ, đôi khi vì họ không tin vào giá trị văn chương của bản dịch và chỉ lo nghĩ làm sao bán sản phẩm của họ ra càng nhiều nước càng tốt.
Thông thường, sự lãnh đạm đó che giấu hai thành kiến ti tiện như nhau: hoặc tác giả tự xem mình là thiên tài không thể bắt chước và vì thế ông ấy chịu bị dịch như một giai đoạn chính trị đau khổ trước khi toàn thế giới học ngôn ngữ của ông ấy, hoặc tác giả nuôi dưỡng thành kiến “chủng tộc” và chẳng muốn phí thì giờ để xem độc giả trong các nền văn hoá khác nghĩ gì về tác phẩm của mình.
Người ta cho rằng tác giả chỉ có thể kiểm lại bản dịch nếu ông biết thứ ngôn ngữ dùng để dịch tác phẩm của ông. Tất nhiên, nếu ông ta biết ngôn ngữ đó, công việc sẽ dễ tiến triển hơn. Nhưng tất cả đều tùy thuộc vào khả năng hiểu biết của dịch giả. Chẳng hạn, tôi không biết tiếng Thụy Điển, Nga hay Hungary, nhưng tôi làm việc tốt với dịch giả trong các ngôn ngữ đó. Họ có thể giải thích cho tôi các khó khăn họ phải đối phó, và khiến tôi hiểu vì sao những gì tôi viết lại gây khó khăn trong ngôn ngữ của họ. Trong nhiều trường hợp, tôi có thể đề nghị vài gợi ý.
Vấn đề thường gặp là bản dịch hoặc “theo sát ngôn ngữ gốc” (source-oriented) hoặc “đạt trong ngôn ngữ dùng để dịch” (target-oriented), theo cách gọi của sách vở về Lý thuyết Dịch thuật ngày nay. Bản dịch theo sát ngôn ngữ gốc phải làm mọi điều để độc giả tiếng B hiểu tác giả nghĩ hay nói gì trong tiếng A. Tác phẩm Hy Lạp cổ điển là một thí dụ điển hình: nếu muốn hiểu chúng, độc giả hiện đại phải hiểu các nhà thơ thời đó và cách họ biểu hiện. Nếu Homer có vẻ thường xuyên lập lại “rạng đông tia nắng hồng” (rosy-fingered dawn), dịch giả phải cố đừng thay đổi cụm tính từ đó chỉ vì sách dạy viết văn ngày nay khuyên chúng ta thận trọng không nên lập lại cùng tính từ. Độc giả phải hiểu rằng thời ấy mỗi khi nhắc tới “rạng đông” thì phải có “tia nắng hồng”, như ngày nay khi nhắc đến Hội An là phải có phố cổ [].
Trong trường hợp khác, bản dịch có thể và nên dịch cho thoát trong ngôn ngữ dùng để dịch. Tôi lấy thí dụ từ bản dịch cuốn Foucault’s Pendulum (tạm dịch: Quả lắc của Foucault) của tôi, trong đó các nhân vật chính liên tục dùng điển tích văn học. Điều ấy nhằm mục đích cho thấy là các nhân vật này chỉ nhìn thế giới qua lăng kính văn chương. Xem nào, chương 57 miêu tả một chuyến du ngoạn bằng xe trên đồi, bản dịch viết “chân trời trở nên bao la hơn, ở mỗi khúc quanh đỉnh đồi lại nhô lên, trên đỉnh một số ngọn đồi có ngôi làng nhỏ; chúng tôi thoáng nhìn khung cảnh vô tận”.
Nhưng sau “khung cảnh vô tận”, bản tiếng Ý viết tiếp: “al di la della seipe, come osservana Diotallevi”. Nếu cụm từ này được dịch từng chữ: “Diotallevi nhận xét như xa xa sau bờ giậu”, độc giả tiếng Anh sẽ bị thiếu, vì “al di la della siepe” gợi nhắc đến bài thơ đẹp nhất của Giacomo Leopardi là bài L’infinito mà mọi độc giả Ý đều thuộc nằm lòng. Câu trích dẫn ở chỗ đó không phải vì tôi muốn kể với độc giả là có một bờ giậu gần đâu đấy, mà vì tôi muốn cho thấy Diotallevi chỉ có thể cảm nhận khung cảnh đó bằng cách liên hệ nó với bài thơ mà mình biết. Tôi bảo các dịch giả rằng bờ giậu không quan trọng, cả Leopardi cũng không, nhưng quan trọng là phải có một điển tích văn chương bằng bất cứ giá nào. Thật vậy, bản dịch của William Weaver là: “Chúng tôi thoáng nhìn khung cảnh vô tận. Diotallevi nhận xét ‘như Darien’...” [] Lời bóng gió thoáng qua về bài thơ của Keats ở đây là một thí dụ hay về bản dịch đạt trong ngôn ngữ dịch [là tiếng Anh].
Dịch giả dịch sát theo gốc sang một ngôn ngữ tôi không biết có thể hỏi tôi tại sao đã dùng một cách diễn tả nào đó, hay ông ta (nếu hiểu ngay từ đầu) có thể giải thích cho tôi tại sao trong ngôn ngữ của ông không thể nói như thế. Khi ấy tôi sẽ cố tham gia (dù chỉ từ ngoài) vào một bản dịch vừa theo sát ngôn ngữ gốc vừa đạt trong ngôn ngữ dịch.
Vấn đề này không dễ. Thí dụ, Chiến tranh và hòa bình của Tolstoy. Như nhiều người biết, cuốn tiểu thuyết này - dĩ nhiên viết bằng tiếng Nga - bắt đầu bằng một đoạn đối thoại dài bằng tiếng Pháp. Tôi không rõ bao nhiêu độc giả Nga thời Tolstoy hiểu tiếng Pháp. Giới quí tộc chắc phải hiểu, vì đoạn đối thoại tiếng Pháp này thật ra có ý mô tả tập quán của xã hội quí tộc Nga. Có lẽ Tolstoy cho là tất nhiên vào thời ông ai không biết tiếng Pháp cũng sẽ không đọc được ngay cả tiếng Nga. Hoặc ông muốn cho độc giả không nói tiếng Pháp hiểu giới quí tộc Nga thời Napoleon sống xa rời đời sống dân Nga tới nỗi họ nói năng đài các không hiểu được. Ngày nay nếu đọc lại những trang đó, bạn sẽ thấy chẳng cần hiểu các nhân vật ấy đang nói gì, vì họ chỉ nói chuyện tầm phào. Điều quan trọng là hiểu họ đang nói những chuyện đó bằng tiếng Pháp.
Một vấn đề luôn quyến rũ tôi là dịch chương đầu của Chiến tranh và hòa bình sang tiếng Pháp như thế nào? Độc giả đọc cuốn sách tiếng Pháp trong đó có vài nhân vật nói tiếng Pháp. Đâu có gì lạ. Nếu dịch giả chú thích đoạn đối thoại là “en français dans le texte” thì chả giúp được gì, vì vẫn mất tác dụng [cho thấy giới quí tộc nói năng đài các]. Có lẽ, để đạt được hiệu quả, giới quí tộc (trong bản dịch tiếng Pháp) nên nói tiếng Anh []. Tôi mừng là mình đã không viết Chiến tranh và hòa bình, và không phải cãi nhau với dịch giả tiếng Pháp của mình.
Với tư cách là tác giả, tôi học rất nhiều khi chia sẻ công việc với dịch giả của mình. Tôi nói cả về các tác phẩm “kinh viện” cũng như tiểu thuyết của tôi. Trong trường hợp tác phẩm triết học và ngôn ngữ học, khi dịch giả không hiểu (và không thể dịch rõ) một trang nào đó, điều ấy có nghĩa là ý tưởng của tôi đã mù mờ. Nhiều lần sau khi dịch tác phẩm của mình sang một thứ tiếng khác, tôi đã sửa lại bản tiếng Ý khi tái bản sách của mình, sửa cả văn phong lẫn ý tưởng. Đôi khi bạn viết trong ngôn ngữ A của bạn, và dịch giả nói: “Nếu dịch sang ngôn ngữ B của tôi thì chả có nghĩa gì”. Ông ta có thể lầm. Nhưng nếu sau khi thảo luận kỹ, bạn thấy đoạn viết vô nghĩa trong ngôn ngữ B, thế thì ngay từ đầu trong ngôn ngữ A nó cũng chẳng có nghĩa gì.
Điều này không hàm ý rằng trên đầu bản văn viết bằng tiếng A hoặc trên bản văn viết bằng bất kỳ ngôn ngữ nào cũng đều có con ma Ý Nghĩa bay lởn vởn, như nó đang bay trên bản văn lý tưởng viết bằng thứ tiếng mà Walter Benjamin gọi là Reine Sprache, Ngôn ngữ Tinh nguyên. Ngôn ngữ Tinh nguyên quá hoàn hảo để mà có thật []. Vì nếu có, chúng ta chỉ còn mỗi một việc là tách cái Ngôn ngữ Tinh nguyên này ra, và việc dịch thuật (ngay cả một trang của Shakespeare) có thể làm được dễ dàng bằng máy vi tính.
Dịch thuật là tiến trình thử nghiệm mò mẫm, tương tự như chuyện xảy ra trong tiệm tạp hoá Đông phương lúc bạn mua tấm thảm. Chủ tiệm đòi 100, bạn trả 10, và sau một giờ mặc cả bạn đồng ý giá 50 đồng.
Tất nhiên, để tin là đã thu xếp thành công, bạn phải hiểu khá chính xác về cái hiện tượng vốn không chính xác được gọi là dịch thuật này. Trên lý thuyết, các ngôn ngữ khác nhau không thể có chung một chuẩn mực. Không thể nói chữ house tiếng Anh hoàn toàn đồng nghĩa với maison của tiếng Pháp. Trên lý thuyết cũng không có một hình thái truyền thông tuyệt hảo nào. Tuy thế, dù sao đi nữa, từ khi loài homo sapiens ra đời, chúng ta đã cố xoay xở trao đổi với nhau. Tôi tin rằng chín mươi phần trăm độc giả Chiến tranh và hòa bình đã đọc nó qua bản dịch, và nếu bạn để một ông Tàu, một người Anh và một anh Ý thảo luận về Chiến tranh và hòa bình, chẳng những họ đều đồng ý rằng Prince Andrej chết, mà họ còn sẵn sàng đồng ý rằng Tolstoy đã có nêu lên những nguyên tắc đạo đức nào đó, mặc dù có đủ mọi sắc thái thú vị và dị biệt về nghĩa [giữa các bản dịch qua ba ngôn ngữ khác nhau]. Tôi tin chắc rằng cách diễn giải qua các ngôn ngữ khác nhau sẽ không hoàn toàn trùng khớp, nhưng ngay cả cách diễn giải của ba độc giả tiếng Anh về cùng một bài thơ [tiếng Anh] của Wordsworth cũng vị tất đã giống nhau.
Trong quá trình làm việc với dịch giả, bạn đọc lại nguyên tác của mình, bạn khám phá thấy nhiều cách diễn giải khác nhau, và đôi khi - như tôi vừa nói - bạn muốn viết lại. Tôi chưa viết lại hai cuốn tiểu thuyết của mình, nhưng có một chỗ sau khi dịch tôi sẽ vui lòng viết lại. Đó là đoạn đối thoại trong cuốn Foucault’s Pendulum, Diotallevi nói: “Thượng đế tạo nên thế giới bằng lời. Ngài không gửi điện tín”. Và [trong bản tiếng Anh,] Belbo đáp: “Fiat lux. Stop.” []
Nhưng trong nguyên bản tiếng Ý, Belbo nói: “Fiat lux. Stop. Segue lettera” (“Fiat lux. Stop. Thư kèm theo”). “Thư kèm theo” là cụm từ chuẩn dùng trong điện tín (hay ít nhất có thời nó từng là chuẩn mực, trước khi máy fax ra đời). Tới đó, trong nguyên bản tiếng Ý, Casaubon nói: “Ai Tessalonicesi, immagino” (nghĩa là: “Gửi thư của thánh Paul cho các tín đồ thành Thessaloníki, chắc vậy”) []. Đó là mấy câu bình phẩm dí dỏm, có phần non nớt, và sự đùa cợt nằm ở điểm Casaubon gợi ý rằng sau khi tạo nên thế giới bằng điện tín, Thượng đế sẽ gửi một trong hai lá thư sứ đồ của Thánh Paul.
Nhưng trò chơi chữ này chỉ có nghĩa trong tiếng Ý, trong đó cả lá thư bưu điện và thư sứ đồ đều gọi là “lettera”. Bản tiếng Anh phải đổi [vì thư bưu điện là “posted letter” và thư sứ đồ là “epistle”]. Trong bản tiếng Anh, Belbo chỉ nói: “Fiat lux. Stop”, và Casaubon bình phẩm: “Epistle follows”. Có lẽ câu đùa hơi mơ hồ, và độc giả phải cố gắng hơn mới hiểu điều đang xảy ra trong đầu các nhân vật, nhưng [có lẽ nếu tôi] chơi chữ giữa Cựu và Tân Ước thì sẽ tạo được hiệu quả hơn []. Ở đây, nếu viết lại cuốn tiểu thuyết tiếng Ý, tôi sẽ sửa đoạn đối thoại đó.
Đôi khi tác giả chỉ có thể trông cậy vào Ông Trời. Tôi sẽ chả bao giờ có thể cộng tác hoàn toàn được trên bản dịch tác phẩm của mình sang tiếng Nhật (dù tôi đã cố). Tôi khó có thể hiểu quá trình suy nghĩ của “mục tiêu” [là độc giả Nhật trong trường hợp này]. Tương tự, tôi cũng luôn tự hỏi mình đang đọc gì lúc xem bản dịch một bài thơ Nhật, và tôi đoán độc giả Nhật cũng có cùng kinh nghiệm [mơ hồ] khi đọc tác phẩm của tôi. Nhưng tôi biết khi đọc bản dịch bài thơ Nhật, tôi nắm bắt được phần nào quá trình suy nghĩ khác với tôi. Nếu tôi đọc một bài thơ haiku sau khi đọc vài công án thiền, có lẽ tôi có thể hiểu tại sao chỉ nhắc đến vầng trăng trên mặt hồ sẽ cho tôi cảm giác tương tự nhưng lại khang khác với bài thơ của một thi sĩ lãng mạn người Anh. Ngay cả trong trường hợp này, có sự cộng tác tối thiểu giữa dịch giả và tác giả vẫn tốt.
Tôi không nhớ rõ tác phẩm Il nome della rosa (Tên của đóa hồng) của tôi được dịch sang thứ tiếng Xlavơ nào, nhưng tôi tự hỏi liệu độc giả thấy gì trong nhiều đoạn viết bằng tiếng La Tinh. Một độc giả Mỹ dù chưa học tiếng La tinh vẫn biết nó là ngôn ngữ của giới giáo sĩ thời trung cổ, vì thế có thể nhận ra bầu không khí thời Trung cổ [của cuốn truyện]. Hơn nữa, nếu độc giả Mỹ đọc cụm từ De pentagono Salomonis, anh ta có thể nhận ra chữ pentagon và Solomon. Nhưng đối với độc giả Xlavơ, các đoạn và tên La tinh này dịch từng chữ sang mẫu tự Cyril sẽ chẳng gợi lên điều gì. Nếu ở câu đầu cuốn Chiến tranh và hòa bình, độc giả Mỹ thấy “Eh bien, mon prince...”, anh ta có thể đoán nhân vật này đang nói với một prince. Nhưng nếu đoạn đối thoại đó xuất hiện ở đầu bản dịch tiếng Hán (trong thứ mẫu tự La tinh khó hiểu hay - tệ hơn nữa - bằng thứ chữ Hán tượng hình) độc giả ở Bắc Kinh sẽ hiểu gì? Dịch giả Xlavơ và tôi đã quyết định dùng ngôn ngữ của giáo sĩ Xlavơ cổ thuộc giáo hội Chính thống giáo trung cổ, thay vì tiếng La tinh. Như thế độc giả Xlavơ sẽ cảm thấy cùng cảm giác xa xăm, cùng bầu không khí tôn giáo, dù chỉ hiểu mơ hồ.
Tạ ơn Chúa, tôi không phải là thi sĩ, vì vấn đề còn thấm thía hơn khi dịch thơ, một loại hình nghệ thuật nơi đó từ ngữ quyết định tư duy, và nếu đổi ngôn ngữ, bạn đã thay đổi tư duy. Nhưng có những thí dụ dịch thơ xuất sắc nhờ tác giả và dịch giả cùng cộng tác. Thông thường dịch thơ sẽ dẫn đến một sáng tạo mới. Một văn bản rất gần với thơ vì ngôn ngữ phức tạp của nó là cuốn Finnegans Wake của Joyce. Khi còn ở dạng sơ thảo, chương Anna Livia Plurabelle được dịch sang tiếng Ý với sự cộng tác của chính tác giả. Bản dịch rất khác với nguyên bản tiếng Anh. Nó không là một dịch phẩm, mà như thể Joyce đã viết lại nó bằng tiếng Ý. Nhưng một nhà phê bình Pháp đã nói rằng để hiểu đúng chương đó (trong bản tiếng Anh) nên đọc bản thảo tiếng Ý trước.
Có lẽ Ngôn ngữ Tinh nguyên không hiện hữu, nhưng đối chiếu ngôn ngữ này với ngôn ngữ khác là một cuộc phiêu lưu kỳ thú, và không nhất thiết đúng như ngạn ngữ Ý đã nói “dịch giả” luôn luôn là “kẻ phản bội”. Miễn là tác giả có phần đóng góp vào hành động phản bội đáng nể này.
19/12/1993
Phạm Văn dịch từ tiếng Anh
(Bản dịch này có tham khảo Đóa hồng mang tên khác hay vấn đề về dịch văn học của dịch giả Ngọc Thanh đăng trên eVăn ngày 09/4/2005. Những đoạn trong [...] là của người dịch).
Nguồn: Umberto Eco, Reincarnation, Translation and Adventure, do William Weaver dịch sang Anh ngữ, trích trong The Writing Life - Writers on How They Think and Work do Marie Arana tuyển chọn, nhà xuất bản PublicAffairs ấn hành năm 2003 tại New York.
Chú thích của eVăn: Nguyên bản tiếng Anh mà dịch giả Phạm Văn sử dụng có tựa đề khác với nguyên bản tiếng Anh ở bản dịch của Ngọc Thanh.
---
|
