|
'Nạn phân tâm' hay 'nạn thiếu trách nhiệm' của người cầm bút
Ông Trần Thiện Đạo, mới đây trong bài "Sigmund Freud - thiên tài hay bịp bợm" (kỳ 1, 2) đã dịch tiêu đề của công trình nghiên cứu tập thể do bà Catherine Meyer chủ biên: "Le livre noir de la psychanalyse, vivre, penser et aller mieux sans Freud" (NXB Des Arènes) như sau: "Sổ đen về nạn phân tâm, sống khoẻ và bình thản không cần tới Freud".
Cách dịch này xuất hiện một cách thống nhất trong cả hai kỳ báo đã nêu ở trên. Có hai thắc mắc xin chuyển đến ông Trần Thiện Đạo:
1. La psychanalyse là một khái niệm mà nội hàm đã được xác định rõ và được dùng thống nhất cả trong giới khoa học lẫn trong ngôn ngữ nhật dụng từ nhiều năm nay. Thuật ngữ này luôn được hiểu là: phân tâm học. Việc ông Trần Thiện Đạo dịch la psychanalyse thành "nạn phân tâm" là dựa trên cơ sở nào? "Nạn phân tâm" liệu có trở thành một thuật ngữ tương đương với "phân tâm học" được không? Hay bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể tự cho phép mình đối xử tuỳ tiện với ngôn ngữ?
2. Trong cả hai bài ông Trần Thiện Đạo đều dẫn tựa đề bằng tiếng Pháp như sau : "Le livre noir de la psychanalyse - Vivre et aller mieux sans Freud". Cụm từ "vivre, penser et aller mieux sans Freud" bị ông cắt mất chữ "penser" và chuyển dịch thành "sống khoẻ và bình thản không cần tới Freud". Điều này thật khó hiểu. Có thể giả định hai khả năng: a) Ông Trần Thiện Đạo chưa hề nhìn thấy cuốn sách, và nghe lõm bõm đâu đó rồi chép lại theo trí nhớ nên mới dẫn đến sự nhầm lẫn như vậy. b) Ông Trần Thiện Đạo cố tình cắt bỏ chữ "penser ". Ở giả thiết này, thật khó ai có thể giải thích động cơ của một sự cắt xén như vậy, trừ chính tác giả. Vì thế chúng tôi không làm công việc đặt ra các giả thiết cho sự cắt xén đó, mà xin trao đổi sâu hơn về việc hiểu và chuyển dịch cụm từ này. Bởi vì khi dịch ông Trần Thiện Đạo đã "quên mất" liên từ "et" và trạng từ "mieux".
Theo tôi, cấu trúc của cụm từ: "vivre, penser et aller mieux" cho phép có hai cách hiểu: a) sống, tư duy, và khoẻ mạnh hơn (trong trường hợp này trạng từ "mieux" được hiểu là bổ ngữ của động từ "aller"). b) sống tốt hơn, tư duy tốt hơn và khoẻ mạnh hơn (trong trường hợp này trạng từ "mieux" được hiểu là bổ ngữ cho cả ba động từ "vivre", "penser" và "aller"). Tôi thiên về cách hiểu thứ hai.
Do vậy, cá nhân tôi đề nghị chuyển dịch tựa đề của cuốn sách này như sau: "Sách đen về phân tâm học, sống tốt hơn, tư duy tốt hơn và khoẻ mạnh hơn mà không cần đến Freud".
Ngoài ra, các chú thích của Trần Thiện Đạo cho thấy một thái độ tuỳ tiện:
- "hình như Đỗ Lai Thuý […] đang nghiên cứu học thuyết này". Với cách viết này, hoàn toàn có thể đưa ra một nhận định tương tự: "hình như Trần Thiện Đạo đang nghiên cứu học thuyết này"… Một người làm báo chuyên nghiệp có thể cho phép mình viết như vậy sao?
- "Tin giờ chót cho biết ông Jacqué-Alain Miller […] đang bị sở thuế Pháp kiểm tra ráo riết về tội khai man thu nhập". Chẳng thấy ông Trần Thiện Đạo ghi rõ tin giờ chót lấy ở nguồn nào, báo nào, phát hành ngày nào, số nào… Do vậy, độc giả có thể hiểu là tin giờ chót ở vỉa hè.
- "Khoảng năm 1997-1998, các nhà tâm lý học thuộc đại học Heidelberg và Hannover ở Đức, qua một cuộc khảo xét dựa trên 130 trẻ em từ 3 tới 9 tuổi, đã chứng nghiệm rằng cái mà Freud gọi là mặc cảm Œdipe thật ra không có, do ông bịa đặt mà thôi)". Cuộc khảo xét này dựa trên số lượng 130 trẻ em từ 3 đến 9 tuổi, và giới hạn ở những khu vực nào? Nếu trắc nghiệm đó dựa trên toàn bộ trẻ em trong độ tuổi đó ở trên toàn thế giới mà dẫn đến kết quả như vậy thì cũng khó mà có thể dẫn đến kết luận mang tính khái quát rằng không có mặc cảm Œdipe, rằng Freud đã bịa đặt ra nó), bởi vì trắc nghiệm đó không bao gồm phần còn lại của toàn bộ nhân loại. Lý thuyết của Freud không hoàn hảo, chuyện đó là hiển nhiên khi mà những hậu duệ của ông như C.G. Jung, O. Rank, J. Lacan, A. Freud, M. Klein, D.W. Winnicott… không ngừng bổ sung và sửa đổi nó. Nhưng một khi đã nói đến sự phát triển, bổ sung thì có nghĩa là đã ghi nhận sự thừa nhận những gì là cơ bản, cốt lõi. Một phản ứng như cuốn Sách đen… đối với giới phân tâm học là điều hoàn toàn có thể hiểu được trong một xã hội đa giá trị nơi mà thái độ cực quyền dù trong lĩnh vực nào cũng khó có thể được chấp nhận.
Thêm một nhận xét nữa: các trích dẫn của ông Trần Thiện Đạo đều không có nguồn. Nếu những phát biểu được nêu ra trong bài là của ông Trần Thiện Đạo, và ông đặt chúng vào miệng của bà Elisatheth Roudinesco, hay ông Laurent Levaguérese, hay ông Jacques-Alain Miller, thì độc giả cũng không có cách nào kiểm chứng vì họ không biết xuất xứ của chúng từ đâu.
Một lưu ý cuối cùng cho bạn đọc: chỉ cần bạn biết một ngoại ngữ, tiếng Anh hoặc tiếng Pháp; và chỉ cần bạn vào web www.google.com
hoặc www.google.fr gõ tên cuốn sách "Le livre noir de la psychanalyse, vivre, penser et aller mieux sans Freud", bạn sẽ tìm thấy 47.700 kết quả (cho đến ngày 23/11/2005) và bạn sẽ thấy có những quan điểm khác, không hoàn toàn như những gì mà Trần Thiện Đạo trình bày trong bài viết của ông.
Một ví dụ nhỏ: "Phân tâm học luôn là đối tượng tấn công và chỉ trích, cũng chính đáng thôi vì nó là một trào lưu tư tưởng lớn. Nhưng nếu như việc đặt lại vấn đề trong công trình này có một âm vang rộng lớn như vậy, thì đó không chỉ là kết quả của một chiến dịch makerting khôn khéo. Đó còn là vì chúng ta đang sống một thời kỳ thay đổi về lý luận và thực tiễn trong thế giới của liệu pháp tâm lý từ một vài năm nay, xuất hiện các liệu pháp đan xen, như liệu pháp hành vi và nhận thức, một cách thức chữa trị và giải thích nỗi đau tâm lý rất khác với cách thức của phân tâm học. Công chúng rộng rãi, nghĩa là những người được chữa trị, là người đề nghị một sự lựa chọn trong cách thức tự chữa trị. Đâu là thành công mang tính đại chúng của cuốn sách này. Đấy chính là sự mới lạ: những cuộc tranh luận này đã được các nhà trị liệu biết đến từ lâu, nhưng chúng không thành công như đối với đại chúng. Về giọng điệu gây gổ của các bài trao đổi, đó không phải là điều duy nhất mà các tác giả của cuốn Sách đen... đã làm, tôi thừa nhận là họ đã nện thẳng tay. Câu trả lời của một số (tôi nhấn mạnh, một số chứ không phải là toàn bộ giới phân tâm học - TN) nhà phân tâm học quả là rất dở, với những lời lẽ thoá mạ. Thật đáng tiếc, vì tất cả chúng ta đều mắc nợ Freud. Cá nhân tôi đã lựa chọn trở thành bác sĩ tâm lý sau khi đọc cuốn Nhập môn phân tâm học của ông ấy. Có lẽ tôi thích các nhà phân tâm học bạn đồng nghiệp của tôi đáp lại những phê phán ấy một cách điềm tĩnh hơn là với một sự xúc động như vậy. […] Không, tất cả những sai lầm không phải là do phân tích. Nhưng cuộc tranh luận rộng rãi mà việc xuất bản cuốn Sách đen…khuấy động lên không mang ý nghĩa là một sự thấu hiểu đối với giới trị liệu. Tôi là một nhà trị liệu hành vi, tôi thừa nhận sự thích đáng của một số khái niệm phân tâm học, nhưng không phải là tất cả các khái niệm. Tôi thấy rằng nó có thể có hiệu quả trong trường hợp bị đau khổ tinh thần, chứ không phải ở tất cả mọi người. Có lẽ tôi cũng mong muốn các nhà phân tích phân biệt giữa việc chữa trị bằng phân tâm học, đó không phải là một bước tiến hành trị liệu, mà là một công việc tự nhận thức bản thân, có thể được điều trị "gián tiếp", và những liệu pháp lấy cảm hứng từ phân tâm học [….]" (Phát biểu của Christophe André trong bài "Le difficile héritage de Sigmund Freud", trên website: http://www.recalcitrance.com/freudFigaro.htm)
|
